Działalność artylerii 8. d. p.

Działalność artylerji 8. d. p. była z różnych przyczyn ograniczona. Wiemy, że walki w dniach 13. i 14. VIII. nie pozwoliły zarówno piechocie jak i artylerji dostatecznie przygotować się do obrony.

Rano 14. VIII. lewoskrzydłowe baterje musiały zmienić stanowiska oraz utraciły punkty obserwacyjne na I. pozycji, Płk. Pożerski wspomina, że na skutek wypadków pod Leśniakowizną musiał lewoskrzydłowy dywizjon odciągnąć wstecz a środkowy skierować o 90 stopni w lewo od zasadniczego kierunku. Przemieszanie oddziałów i chaos walki w Ossowie nie mógł wpłynąć dodatnio na pracę artylerji, pomimo obecności dowódcy brygady artylerji w Ossowie. Jedynym jego środkiem łączności byli łącznicy konni i oficer ordynansowy.

Walka w Ossowie

Dotychczasowa więc kontrakcja, polegająca na rzucaniu kolejno różnych oddziałów do przeciwuderzeń nie dała wyników; oddziały nie zdołały często uszykować się do walki, kiedy porywał je chaos odwrotu i zmuszał do cofania się w popłochu.

Wkrótce masa uciekających wpadła do Ossowa. Część żołnierzy, nie mogąc się opamiętać i otrząsnąć z panicznego strachu, pędziła dalej w głąb wsi. Część, zresztą nieliczna, skupiała się grupkami koło swoich oficerów; tak np. kilkudziesięciu ludzi zdołał utrzymać przy sobie ranny ppor. Szuije, podobną grupkę żołnierzy przyprowadził również por. Zdrojewski i zajął stanowiska u zachodniego wylotu Ossowa. Po przybyciu do wsi por, Zdrojewski udał się do dowódcy pułku, lecz widząc panujący chaos i słysząc coraz to silniejszy ogień na wschodnim krańcu Ossowa, wrócił zpowrotem, zbierając po drodze rozproszonych żołnierzy.

Przerwanie frontu w dniu 14. VIII.

Z rana dnia 14. VIII. między godzinami 3 i 4 nieprzyjaciel podjął „z ogromną brawurą" silne natarcie, kierując je po obu stronach drogi przez Leśniakowiznę w kierunku Ossowa. Natarcie ogarnęło prawe skrzydło IV/47., III/33,, części 1/33, i P36. p. p. Przed wyruszeniem natarcia nieprzyjaciel wykonał krótki artyleryjski napad ogniowy, poczem pchnął do szturmu kilka fal piechoty.

Piechota nieprzyjacielska nie napotkała wielkiego oporu, gdyż 1/36, oraz część I 33. p. p., które obsadzały dość rozległy odcinek na południe od drogi Leśniakowizna-Majdan, uległy przewadze nieprzyjaciela i zachwiały się, cofając się w stronę Leśniakowizny. Temu samemu losowi uległa 3. i 4. kompanja 33. p. p, W trakcie wycofywania się z Leśniakowizny padł ranny dowódca II. bataljonu 33, p. p. por. Świątkowski.

25 maja 1936 r. mgr Edmund Kowalski¹, ławnik Zarządu Miejskiego w Wołominie, zamieszkały przy ulicy Ogrodowej 9 m 7, skierował do Pana Starosty Powiatowego w Radzyminie Stefana Morawskiego pismo, w którym informuje: "Pragnąc ująć nieskoordynowane poczynania szeregu osób w kierunku rozwoju dzielnicy Wołominek w ściśle określone ramy organizacyjne, zwołuję za imiennymi zaproszeniami na dzień 7 czerwca 1936 r. (niedziela) na godz. 16, w lokalu pani Zofii Bamburskiej na Wołominku przy ulicy Przejazd 17 (obok willi pana Jędrzejewicza, ulica prowadząca od przejazdu przez tory kolejowe w kierunku Mironowskiech Górek, czwarta równoległa do ulicy Marszałka Józefa Piłsudskiego), zebranie organizacyjne osób zainteresowanych. Zebranie to będzie miało na celu wznowienie działalności istniejącego, ale zahamowanego w swej pracy stowarzyszenia p.n. "Towarzystwo Przyjaciół osiedla Wołominka, Sławka i Okolic", którego statut został zatwierdzony przez Pana Wojewodę Warszawskiego postanowieniem z dnia 4/III 1930 r. L.B.S. IV-10/14 (Nr rejestru 2281) [...]".

Nadanie Wołominowi praw miejskich na początku 1919 roku, a więc zaledwie kilka miesięcy po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, przyczyniło się do odradzania się i powolnego rozwoju różnych dziedzin życia w naszej lokalnej społeczności. Również sport w postaci różnych gier i zabaw ruchowych wśród młodzieży zaczął stawiać pierwsze kroki.

Najbardziej lubianą i popularną grą, podpatrzoną u swych rówieśników z Warszawy, była oczywiście piłka nożna. Dziatwa i młodzież wołomińska zaczęła wykorzystywać każde podwórko, placyk lub łąkę, żeby tylko móc uganiać się za futbolówką, a właściwie za zwykłą „szmacianką”. Powstawały drużyny podwórkowe, tocząc ze sobą różne mecze, organizowano nawet regularne rozgrywki.

Wydarzenia i sprawy niżej opisane działy się w przedwojennym Wołominie. Najwcześniejsze wzmianki o tym mieście pochodzą z XV wieku. Rozwój osady nastąpił w XIX w. "Związane to było z oddaniem do użytku w 1862 roku, kolei warszawsko-petersburskiej. Jej pierwszy przystanek usytuowano w Wołominie. Dzięki temu miasto uzyskało dogodne połączenie z Warszawą, co miało ogromny wpływ na jego dalszy rozwój."¹ "Wołomin był niewątpliwie najszybciej rozwijającym się ośrodkiem fabrycznym i wypoczynkowym. W ciągu kilkunastu lat jego ludność wzrosła z paru tysięcy do 13 tys. mieszkańców."² Liczną grupę stanowiła społeczność żydowska. W XX wieku Wołomin otrzymał prawa miejskie.

"Miasto posiadało przed wojną trzy publiczne siedmioklasowe szkoły powszechne, mieszczące się w wynajętych lokalach."³

"W 1934 roku wykończono nowy budynek, przeznaczony na szkołę. Zaś w 1935 roku władze szkolne przekazały do użytku siedmioklasową Szkołę Podstawową nr 4, mieszczącą się przy ulicy 1-go Maja w Wołominie. Budynek posiadał 11 izb lekcyjnych, kancelarię i pokój nauczycielski. Uczyło się w nim 14 oddziałów (795 dzieci). Obowiązek kierownika szkoły pełnił Witold Krakowiak. Oprócz niego w szkole zatrudnionych było 13 nauczycieli. Uczniowie przybyli z wielu szkół warszawskich, powiatu radzymińskiego oraz trzech pozostałych szkół wołomińskich."⁴ Największym problemem nowej szkoły był brak pomocy naukowych.

Położenie ogólne

Bój pod Ossowem posiada odbicie w różnych utworach, pisanych prozą lub wierszem, związało się z nim wiele legend, które powstawały już na drugi dzień po walce, Z tych powodów dla wielu Ossów - to polskie Verdun. Nie chodzi mi tu o prostowanie nieścisłości i wręcz bredni, które na ten temat pisano, chcę tylko podać przebieg tego epizodu ściśle, tak, jak mi pozwalają na to posiadane materjały. Liczę się również z tem, iż relacje uczestników, które otrzymuje Wojskowe Biuro Historyczne, uzupełnią i ostatecznie ustalą szczegóły; niemniej jednak już dziś można podać w zasadniczych linjach przebieg działań pod Ossowem.

Bój ten jest z wielu względów ciekawym fragmentem obrony pod Warszawą i zasługuje na uwagę.

W czasach II Rzeczypospolitej powstał Związek Rzemieślników Chrześćjan, w skład którego weszły powstałe w 1924r. cechy: Cech Piekarzy, Cech Rzemieślników Wędliniarzy, Zgromadzenie Szewców, jak również powstały w 1930r. Cech Zjednoczonych Rzemieślników Budowlanych. W tym okresie powstał największy w Wołominie Cech Skórzany oraz Cech Fryzjerów i Perukarzy. Także i Żydzi zorganizowali się w cechy zjednoczone w Centralnym Związku Rzemielników Żydów.

Cechy te ufundowały, ze składek członkowskich, a także z datków fundatorów swoje sztandary. Na drzewcach wyryte zostały nazwiska rzemieślników wołomińskich okresu II Rzeczypospolitej. Gwoździe do drzewca tych sztandarów przybijali najwyżsi dostojnicy państwowi: marszałkowie Józef Piłsudski i Edward Rydz-Śmigły, premierzy Walery Sławek i Felicjan Sławoj-Składkowski.